Mantarlar ne gibi belirtilere yol açarlar?
Doktorunuz ister moniliasis ya da candidiasis desin, ister mantar desin, Candida albicans adlı. mantarın neden olduğu vulva ve vajina enfeksiyonları günümüzde en sık rastlanan ve tedaviye karşı en dirençli vulvovaginal enfeksiyon tipidir. Bol ve rahatsız edici bir akıntısı olan Trichomonas vaginalis'ten farklı olarak, Candida en sakin kadınları bile çıldırtabilecek dayanılmaz bir vajina ve vulva kaşıntısına neden olur. Daima, kaşıntıyı kaşınmanın neden olduğu tahriş izler.

Ve doğal olarak kaşıntı arttıkça tahriş de artar ve labiumlar iltihaplaşıp şişer. Fazla kaşıma nedeniyle deride oluşan çatlaklar da ikincil bir bakteri enfeksiyonunu davet eder. Çoğu zaman, idrar tahriş olmuş dokulara değdiği için, idrar yapmak bile bölgede yanmaya neden olur.

Bu mantarın neden olduğu akıntı tipi, kadından kadına değişir. Bazı kadınlarda yalnızca beyaz, sulu, hafif bir akıntı olur. Bazıları ise vajinalarında kuruluk hissinden yakınırlar. Sık sık da vajina giriminde sulu bir akıntı ile karışmış şekilde peynirimsi, beyaz, pomad şeklinde parçalar, olur. Akıntı fazla olursa, venüs dağından rektumun gerisine kadar yayılan ve bacak aralarını da kapsayan yaygın bir kaşıntılı kızarıklığa neden olabilir.

Bu mantar nereden gelir?
Birçok yerden gelir. Kadınların yüzde 40'ında Candide albicans vajinanın normal sakinlerinden biridir. Çoğu zaman her iki cinsin ağzında ve bağırsaklarında da bulunur. Hiçbir belirti ya da bulgu görülmeyen sağlıklı kişilerin bile idrarlarında, er-sıvılarında ve deri kıvrımları arasında (örneğin sünnet derisi altında, kalçalar arasında, vb.) bu mantar saptanmıştır. Bu bölgelerin hepsi vajina enfeksiyonlarının ve enfeksiyonun yenilenmesinin potansiyel kaynağı olabilir. Ama gelişmesi ve çoğalması için elverişli bazı koşullar olmazsa, mantar herhangi bir rahatsızlığa neden olmaz. Vajinanın normal sakinleri arasında Candida albicans bulunmayan kadınlarda mantar kolaylıkla dışkı bulaşması yoluyla, daha seyrek olarak da etkeni taşıyan bir eşle cinsel birleşme ya da cunnilingus (ağız-vulva seksi) yoluyla edinilebilir. Öte yandan ağızdan bir mantar enfeksiyonu (moniliasis) gelişmesi olasılığı son derece azdır. Ancak mantar ister vajinanın normal sakinlerinde olsun, ister vajinaya dışarıdan gelsin, aynı ilke geçerlidir. Koşullar gelişmesine elverişli olmadığı sürece, hiçbir şey olmayacaktır.

Mantarın alevlenmesine ne yol açar?
Gebelik, doğum kontrol hapları, şeker hastalığı, kan şekeri düzeyinin yükselmesi, antibiyotikler ve bilinmeyen daha pek çok etmen. Tekrarlayan enfeksiyonlarda stress ve gerilimin rol oynadığı sanılmaktadır.

Gebelik ve doğum kontrol hapları neden mantar enfeksiyonuna yol açar?
Bu mantarın gelişmesi için en elverişle vajinal ortamı yarattığı için. Bu da dolaylı olarak hem gebe kadında, hem de doğum kontrol hapı alan kadında gözlenen yüksek östrojen düzeyiyle ilgilidir. Östrojen normalde vajina hücrelerinde glikojen (bir şekerli madde) depo edilmesine neden olur. Dolayısıyla östrojen düzeyinin yüksek olması vajina hücrelerindeki glikojen miktarını arttıracak, bu da 'daha tatlı' bir vajina ortamı anlamına gelecektir.

Glikojenle bu mantarın ilgisi nedir?
Bu mantar glikojenden zengin bir ortamda gelişir ve çoğalır. Bu koşullarda, vajinayı mantarın gelişmesine geçmişte elvermeyen kadın ilk gerçek vajinal enfeksiyonla yüzyüze gelecektir. Örneğin doğum kontrol hapları kullanmaya başlamak, bazı kadınlarda cinsel ilişkide kaçınmaya neden olacak ölçüde rahatsız edici ani ve akut bir vajinal mantar enfeksiyonuna yol açabilir. Bazen de, aşırı tatlı ve pasta yeme nedeniyle, seyrek olarak da teşhis edilmemiş hafif bir diyabet (şeker hastalığı) olması durumunda mevcut bir mantar enfeksiyonu alevlenebilir. Gebelik sırasında vajinal mantar enfeksiyonları son derece yaygındır ve tüm gebe kadınların yüzde 15-25'inde görülür. Doğumdan sonra daha az 'şekerli' bir ortamın yeniden oluşmasına kadar, gebelerde tedavi de pek başarılı olamamaktadır. Birçok gebe kadında doğumdan sonra enfeksiyon kendiliğinden yok olmakta ve ek tedavi gerektirmemektedir.

Gebelikte görülen bir vajinal mantar enfeksiyonu bebeği etkiler mi?
Seyrek olarak etkiler, o da yalnızca doğum anında. Bebek vajinal kanaldan geçerken hastalık etkenini kapabilir. Yeni doğanda bu yolla edinilen mantar enfeksiyonlarının (pamukçuk) çoğu yalnızca ağız ve boğazı etkiler. Bu enfeksiyonlar genellikle ciddi değildir ve kolayca tedavi edilebilir.

Vajinal mantar enfeksiyonunu alevlendiren başka bir etmen var mıdır?
Farklı bir nedenle, örneğin boğaz anjini ya da idrar yolları enfeksiyonu nedeniyle verilmiş antibiyotikler de (özellikle tetra-siklin, daha seyrek olarak da penisilin ve diğerleri) hastalığa yakın kadınlarda vajinal mantar enfeksiyonuna neden olabilir. Bu olgu, mantara karşı duran normal koruyucu vajina bakterilerinin antibiyotikle bastırılmasıyla açıklanmaktadır, ama antibiyotiklerin buradaki etki mekanizması tam olarak çözülememiştir.

Vajinal mantar enfeksiyonu nasıl teşhis edilir?
Genellikle vajinal salgıların gözlenmesi ya da mikroskopta incelenmesiyle. Bazen kültür de alınabilir.

Kültür nedir?
Bir enfeksiyonun gerektiği gibi tedavi edilebilmesi için hastalık etkeninin (bakteri ya da mantar) kesin olarak saptanması gerektiğinde, etkenin bulunduğu düşünülen salgı, akıntı ya da materyal, söz konusu etkeni besleyecek ve üretecek özel bir ortama yayılır. Etken, yirmi dört ya da kırk sekiz saat içinde laboratuarda tanınmasına olanak verecek ölçüde gelişir. Örneğin, kadınlarda gonorenin (bel soğukluğu) teşhis edilebilmesi için kültür zorunludur.

Vaginal mantar enfeksiyonları nasıl tedavi edilir?
Candida albicans'ı etkili biçimde yok eden sihirli bir hap olmadığından, tedavi mantarlara karşı etkili vajinal krem ya da fitillerle yürütülür. Gerçekten etkili olabilmesi için tedavinin en az iki hafta, inatçı vakalarda ise beş hafta sürdürülmesi gerekir. Genellikle, belirtilerin ortadan kalkmasından bir hafta sonraya kadar günde iki kez bir vajinal krem ya da fitil örneğin hystatin (Mycostatin) kullanılır. Bazı kadınlar, eriyen fitil ya da kremlerin yapışkan akıntısı nedeniyle ilaçları düzensiz kullanırlar ya da ilk iyileşme belirtisinde tedaviyi keserler. Yetersiz bir tedavinin mutlaka ileride hastalığın alevlenmesine yol açacağını söylemeye bile gerek yok.

Şiddetli ya da uzun süren enfeksiyonlarda vajina "jansiyen moru" çözeltisiyle tedavi edilebilir. Bu ilaç gerçekten işe yarar, ama iç çamaşırlarınızda hiçbir deterjanın çıkaramayacağı inatçı lekeler yapacağını unutmayın. İlacın fazla kullanılması vulvada kontakt dermatite de yol açabilir. Doğum kontrol hapı kullanan bir kadında, tekrarlayan vajinal mantar enfeksiyonu, bazen doğum kontrol hapını geçici olarak kesmedikçe düzelmez. Belirtiler çok rahatsız edici değilse, tedavi sırasında cinsel birleşmeden kaçınmaya gerek yoktur. Ama bu durumda mantarın penisi tahriş etmesini önlemek için erkeğin kondom (kılıf, prezervatif, kaput) kullanması tavsiye edilir.

Tekrarlayan ve inatçı vajinal mantar enfeksiyonlarının başka tedavi yolu yok mudur?
Pek çok doktor inatçı vajinal mantar enfeksiyonlarında, en az dört beş hafta her gün vajinal bir krem ya da övül kullanılmasını ve ek olarak genital dudakların kıvrımlarına bir antifungal (mantara karşı) merhem sürülmesini tavsiye ederler. Aynı tedavi üç dört ay süreyle adetten hemen önce ve adet sırasında sürdürülür. Ağızdan Mycostatin ilacının kullanılması da yararlı olabilir. Böylece barsak mantarları bastırılarak, dışkı bulaşması yoluyla vajinal enfeksiyonların tekrarlanması önlenir. Pastörize edilmemiş yoğurt yemek de bağırsaktaki Candida sayısını azaltabilir. Ancak ne ağızdan alınan Mycostatin, ne de yoğurt, vajina ve vulvada bulunan mantar organizmalarını etkilemeyecektir. Bunlar yalnızca yerel tedaviyle giderilebilir.

Bazı uzmanlar deodorant sabunların ve heksaklorofenli sabunların kullanılmaması gerektiğini savunmaktadırlar. Bakteri öldürücü etkisi olan bu gibi maddeler, deri ve mukozalardaki koruyucu bakterileri öldürerek mantar enfeksiyonlarını teşvik etmektedirler. Banyo küveti yerine duşun tercih edilmesi de tekrarları önlemede yararlı olabilir.