Toplumumuzda şişman kişilerin sayısı oldukça yüksektir. Şişmanlık, çağımızın güzellik anlayışı ile bağdaşmadığından, gençler İçin üzüntü kaynağı olduğu kadar, orta yaşlı kişiler için de sağlığa çeşitli yönlerden olumsuz etkileri olan zararlı bir durumdur.
Şişmanlık bedende yağ toplanması sonucu ağırlığın önemli derecede artması ile oluşur. Beden ağırlığının istenilenden % 10 eksik ya da fazlası, normalin alt ve üst sınırlarını gösterir. % 15-25 fazlalık hafif, % 25-50 fazlalık orta ve % 50'den yukarı durumlar ağır şişmanlık olarak tanımlanır. Çoğu şişmanlığın nedeni pozitif enerji dengesidir. Bu, şu demektir: Eğer kişi uzun süre harcadığından fazla kalori alırsa şişmanlar.

Şişmanlığın nedenleri:

1. Bünyesel şişmanlık: Çoğunlukla aileden gelir. Bazal metabolizma düşüklüğüyle seyreder.
2.Dış etkenlere bağlı şişmanlık: Alınan besinlerle enerji gereksemesi arasında bir uygunsuzluk söz konusudur. Hareket azlığı nedeniyle alınan besin yeteri kadar yakılamaz. Ruhsal faktörlerin de burada rol oynadığı kabul edilebilir (sıkıntı şişmanlığı).
3.Karışık form: Bünyesel ve dış nedenlere bağlı şişmanlık bir aradadır. Bunlarda bazal metabolizma düşüktür ve üstelik gereğinden fazla besin alımı söz konusudur.

Harcanan enerji ölçüsünü etkileyen faktörler:

a)Yaş: Yaş ilerledikçe bazal metabolizma ve genellikle fiziksel hareketler yavaşlar. Böylece enerjiye gereksinme azalır, alınan enerjide değişiklik olmazsa kişi şişmanlar.
b)Cins: Kadınların beden yüzeyi erkeklerden daha küçük olduğu için, kullandıkları enerji de azdır.
c)Fiziksel işlemler: Yapılan her türlü fiziksel hareket belirli enerji harcamalarını gerektirir. Hareket sayısı arttıkça ve hareketin şekli ağırlaştıkça, harcanan enerji de artar.

Toplumlar ekonomik yönden geliştikçe, çalışma İçin yapılan fiziksel hareketler azalmakta ve hafiflemektedir. Bu durumda harcanan enerji azalmakta, alınan enerji değişmediği sürece şişmanlık ortaya çıkmaktadır. Araştırmalar, özellikle gençlerde faal olmayanların daha şişman olduğunu göstermektedir.

d) Kişisel ayrımlar (farklar): Bu ayrımın başlıca nedeni bazal metabolizma hızı ile ilgilidir. Bazal metabolizma hızı, iç salgı sistemindeki nedenlerle artmışsa, kişi fazla enerji harcar.

Fazla yemek yemeği etkileyen faktörler:
a) Bazı araştırmalar, birçok şişmanlığın aile modelini izlediğini belirtmektedirler. Normal ağırlıkta olan anne babadan doğan çocuklarda, şişman olanların oranı % 8-9 iken, anne ya da babadan yalnız biri şişman olanlarda % 40, her ikisi de şişman olanlarda % 80 olarak bulunmuştur. Bu durumun genetik (soya çekim) faktörden çok, fazla yeme ile ilgili olduğunu savunanlar vardır.

b) Diyetin genellikle yüksek kalori değeri taşıması alınan kaloriyi arttırır. Ayrıca diyet kalitesi yükseldikçe yenen miktar artar.
c)Yapılan bazı hareketlerin fazla enerji harcanmasına neden olduğu düşünülerek fazla yenebilir.
d)Soğuk iklimlerde fazla yemeye karşı istek vardır.
e)Sosyo-ekonomik faktörler, diyetin kalitesi ve kanititesi ile yakından ilgilidir.

Fazla yemeyi etkileyen faktörler

g)Hipotalamus (beynin ortasında bir merkezdir) açlık ve tokluk durumunu denetler. Hipotalamustaki lezyon bu denetimin ortadan kalkmasına yol açar.
h)Ruhsal durumdaki bozukluk yemekle kendini tatmin etmek biçiminde görülebilir.
Bu konu sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel yönden üzerinde durulmaya değer. Özellikle bizim toplumumuzda şişman kadınların sık sık yakındıkları bir durumu ortaya koymaktadır. Kişisel ve sosyal sorunları olan birçok kadın, ataerkil düzenin baskısı ve ekonomik yönden erkeğe bağımlılığı nedeniyle, sorunlarını giderecek yöntem ve yollardan yoksundur. Örneğin sıkıldığında rahatlıkla çıkıp dolaşabilme olanağı yoktur. Kültür düzeyi ve sosyal yapı ek uğraşılara olanak vermemektedir. Ayrıca sosyal işlemlere girememekte ve kapalı kaldığı evinde, günün zor geçen saatlerini gidermek ve sorunlarını unutmak için, ters bir telafiyle (compensation) girmektedirler. Bu nedenle ister kabul günleri toplantısında, ister evinde sık sık bir şeyler yeme zorunluluğunu duymaktadırlar. Bu konuda çok kişiden, «sıkıntı, üzüntü bana yarıyor, şişmanlıyorum», «sıkıldıkça bir şeyler yiyorum», «elimde değil, üzüntümü böylece yeniyorum» gibi sözler duymaktayız.

Sağlık yönünden bu olumsuz durumun sonuçlarının giderilmesinde, kişilerin eğitilmesi ve sosyal yapının düzelmesi gereklidir. Ruhsal doyumun biçim değiştirerek, ağızdan gıda alma ve toplama biçimine dönüşen egonun doyumunu amaçlayan bu davranışlar, ayrıca kişinin kendinde eksik olanı giderme ve yerine koyma anlamını da taşımaktadır.
Çeşitli araştırma sonuçları, bedende fazla yağ toplanmasının sağlığa çok yönlerden zararlı olduğunu göstermektedir.

Bu zararlar şöyle sınıflandırılabilir:
1. Normal beden işlevinin değişmesi sonucu görülen bozukluklar:
Solunum güçlüğü, kalp-damar işlevi bozuklukları, kalp genişlemesi ve yetmezliği, hipertansiyon (tansiyon yüksekliği) ve karbonhidratları kullanma toleransının azalması.
2. Normal beden işlevinin değişmesi sonucu, çeşitli hastalıkların ortaya çıkma tehlikesinin artması.
Normal ağırlıktan % 20 ve daha fazla şişman olan kişilerde şişmanlığın sebep olduğu hastalık artışları (Standard risk mortalitesi ile kıyaslama) standart risk mortalite oranı = % 100

3. Hastalıkların iyileşmesinin engellenmesi, (kalp-damar, diyabet. karaciğer ve safra kesesi hastalıklarından ölüm oranı şişmanlarda daha fazladır).
4. Olumsuz psikolojik reaksiyonlar (bu özellikle genç kızlarda sık rastlanır, bir durumdur.)
5. Yaşama süresinin kısalması (ölüm araştırmalarından elde edilen verilere göre.)

Şişmanlığın önlenmesi:
Araştırmalar, çocukken şişman olanların yetişkin yaşa geldiklerinde de şişman olduklarını göstermektedir. Bu nedenle şişmanlıktan korunmada, çocukların beslenmelerinin dikkatle izlenmesi gerekir. Okullarda beden eğitimine önem verip, öğrencilere egzersizin yaşamları boyunca süreceği benimsetilmelidir.
Çocukların ve gençlerin evlerde ve okullarda dengeli beslenme alışkanlığı kazanmaları için, beslenme eğitimine önem verilmelidir.
Öğrenilmesi ve izlenmesi gereken özellik alınan enerji ile harcanan enerjinin dengede tutulmasıdır.

Bu dengenin sağlanması için:
1. Yenen yiyeceklerin kalori değerlerini bilmek.
2. Günlük faaliyet durumuna göre aşağı yukarı ne kadar enerji tüketildiğini tahmin etmek gerekir.

Yetişkin kişilerin günlük enerji harcamasına bir örnek:

Günlük tüketilen ve alınan enerji konusunda bilinçli olunursa, enerji dengesi sağlanmış olur. Bu dengenin sürekli olarak sağlanıp sağlanmadığını denetlemek için ayda bir kez tartılıp, eğer herhangi bir yana sapma varsa düzeltilmesi gerekir.

Şişmanlığın tedavisi:
Fazla yağ dokusu enerji deposu olduğuna göre, dışarıdan, tüketilenden daha az kalori alarak ya da fiziksel aktiviteyi arttırarak bu depoyu kullanmak mümkündür.
Teorik olarak 1 gr. beden dokusunun kullanılması ile 5-7 kalori sağlanacağı düşünülmektedir. Şişman bir kişinin ayda iki kilo vermesi istenirse günde 500 kalori az alması ya da bu kadar kaloriyi tüketecek fazladan hareketler yapması gerekir.

Yapılan araştırmalarda, normal günlük faaliyetlerimizle bu fazla kaloriyi harcamamızın mümkün olmadığı anlaşılmıştır. Zira 500 kaloriyi sarf etmek için ancak, günde 1 saat yüzmek ya da 1 saat koşmak ya da 2 saat dans etmek ve bu faaliyetleri, istenen kiloyu verene dek sürdürmek gerekir.

Görülüyor ki, enerjiyi harcamak kolay değildir. Özellikle günümüz koşulları altında bu tür fiziksel devinimleri yapmak oldukça güçtür. Faaliyetler belirli bir sınırın üzerine yükseltilemeyeceğine göre. seçilmesi gereken yol, yiyeceklerle alınan kaloriyi azaltmaktır. Önemli olan, şişman kişiyi fazla yeme alışkanlığından kurtarmak olduğuna göre, bu yolun kaçınılmaz olduğu açıktır.

Diyetin düzenlenmesi:
Beslenmede asıl olan, dengeli ve bedenin gereksinmesi (ihtiyacı) kadar yemektir. Yeterli ve dengeli beslenebilmek için, günde; et. yumurta ve baklagiller grubunda 2 - 2,5, süt ve türevlerinden 1 - 2, sebze ve meyvelerden 3-4 ekmek ve tahıl grubundan 3 - 5 porsiyon yemek gerekir. Zayıflama diyeti uygulanırken bu gruplar dikkate alınmalıdır. Daha önce de belirtildiği gibi, zayıflama, ancak ihtiyaçtan az kalori alarak, yağların eritilmesi ile mümkün olmaktadır. Fakat önemli olan kişinin zayıflarken dengesiz beslenme yoluna gitmemesidir. Onun için zayıflama diyeti, gıda gruplarının gerektirdiği yiyecekleri oranlı biçimde almayı sürdürürken, özellikle tahıl ve şekerli yiyecekleri azaltarak, fazlalıkları atacak biçimde yapılmalıdır.

Zayıflamada, yiyeceklerle alınan enerjinin ihtiyacın altına düşürülmesi için, bilinmesi gereken iki özellik vardır. Birincisi; kişinin boyuna göre olması gereken kilosu, ikincisi de; bu normal kiloyu korumak için alınması gereken enerjidir. Boya göre ağırlıkları gösterir tablo arka sayfalarda verilmiştir. Normal kilonun sürdürülmesi için gereken enerjiler aşağıda görülmektedir. Bu enerji ihtiyaçları normal işlemlerde (faaliyette) bulunan kişilere göre hesaplanmıştır.

Normal faaliyette bulunan kişiler için günlük enerji ihtiyaçları:

Şişman kişi, yaşına göre alması gereken enerjiyi alırsa zayıflayacaktır. Fakat bu çok zaman ister. Zayıflama diyetleri alınması gereken enerjinin daha da altına düşecek biçimde hazırlanır. Diyet uygulaması normal kiloya gelene dek sürdürülmeli ve o kiloyu koruyabilmek için ileride örneklerle anlatacağımız biçimde kalori alınmalıdır.
Zayıflama diyetinde ilke (prensip), besin gereksiniminin karşılanması, fakat alınan kalorinin azaltılmasıdır.

Bedenin düzenli çalışması için protein, karbonhidrat, yağ, mineraller ve vitaminle gibi çeşitli besin maddelerine gerek vardır. Besin maddelerinin kaynağı yiyeceklerdir. Çok çeşitli olan yiyecekler, kapsadıkları besin maddelerine göre gruplara ayrılır. Normal faaliyette bulunan yetişkin kadın ve erkekler için alınması gereken ortalama ölçüler verilmiştir.

Zayıflama diyetleri de bu ilkeye uygun olarak hazırlanır. Ancak çok kalori veren yiyecekler azaltılır. Diyete başladıktan sonra her hafta kilo ölçülmelidir. Haftada 750-1000 gr. vermek uygundur.Uygulamanın başlamasından sonraki 15 gün içerisinde, hiç kilo kaybı olmayabilir. Bu normaldir. Kilo vermiyorum diye, diyeti kesmemeli, normal kiloya gelene dek diyet sürdürülmelidir. Eğer 2 - 3 ay içerisinde zayıflama olmuyorsa, diyet gereği gibi uygulanmıyor, yiyecekler listede gösterildiği kadar alınmıyor demektir.