Olgunluk yaşında başlayan irade ve hareketlerde kusurlar gösterilmeyen fakat sistemli şekilde hezeyanlarla seyreder: bir hastalıktır. Hezeyanlı fikirlerin dışında hastalar herhangi bir delilik belirtileri göstermediğinden bu hastalığa akıllı delilik denir.

Hastalar başlangıçta bir çok şeylerden şüphe eder ve evhamlanırlar. Yakınlarından hatta karısından ve annesinden onu zehirleyecek diye kuşkulanırlar.
Kretchmer'e göre bu tip insanlar durgun, uğraşmaktan çekinen, yumuşak başlı, fakat içinde büyük gayeler taşıyan her şeyden kuşkulanan insanlardır. Gençliklerinde geceden, karanlıktan ve yalnızlıktan korkan kimseler olduğunu söyler.

Freud ise paranoiada gizli bir homoseksüellik olduğunu ileri sürer. Hastaların hastalık devresinde belirli insanlardan nefret ettiklerini söylemelerini bu çirkin hissi gizlemek için (onu seviyorum) değil de (ondan nefret ediyorum) şeklinde söyleyerek hislerini gizlediklerini kabul eder.