Bazal vücut ısısı çizelgesine ne ölçüde güvenebilirsiniz?
Bebeğin cinsi ne olursa olsun, gebe kalmak isteyenleriniz bu çizelge tutma işine kendinizi fazla kaptırmayın. Üç ya da dört ay ısı ölçmek yeterlidir. Üç siklus sonunda ovulasyon anı oldukça belirginse, izleyen ovulasyon oldukça doğru olarak tahmin edilebilir.

Cinsel birleşmeyi tam ovulasyon gününe rastlatmak için aşırı ölçüde titizlenmek hem gereksizdir, hem de bir sürtüşme kaynağı olabilir. En iyi öneri, kendinizi bırakıp, en doğurgan olduğunuz bir hafta boyunca günaşırı zevk alarak sevişmelisiniz. Koitus bu sıklıkla yapıldığında, gebe kalma şansınız titiz bir zamanlamadaki kadar yüksek olabilecektir.

Gebe kalamıyorsanız, doktora ne zaman başvurmalısınız?
Jinekologların çoğu en az bir yıl beklemeyi önerirler. Ancak yaşlı ve çocuksuz bir çift için değerlendirmeyi bu denli ertelemek budalalık olabilir. Yaş, genel sağlık durumu ile geçmişe ve o güne ait özel tıbbi sorunlar değerlendirmenin daha erken yapılmasını gerektirebilir.

Genellikle kusur kadında mıdır?
Kısırlık vakalarının yalnızca yarıdan biraz fazlasında sorun kadınla ilgilidir. Çocuğu olmayan çiftlerin yaklaşık yüzde 35'inde döllenme olmamasından tek başına erkek sorumludur. Yüzde 10'unda erkek kısmen sorumludur. Bu nedenle, doktorların çoğu kadına ilişkin etkenleri belirlemek için gerekli karmaşık araştırmalara girişmeden, önce erkeği değerlendirmeyi yeğlerler.

Erkek cinsel bakımdan yeterliyse, bu onun üretken olduğu anlamına mı gelir?
Kesinlikle hayır. Penisin sertleşebilmesi ve vajina içine meni bırakılabilmesi üretkenliği asla garantilemez. Dünyanın en başarılı erkeğiyle yatıyor olabilirsiniz, ama sağlıklı spermleri yoksa, sizi asla anne yapamaz.
Erkekte üretkenlik ya da yumurtayı dölleyebilme yeteneği şunlara bağlıdır:
1) Testisler normal spermler üretmelidir,
2) Spermler erkek genital yollarından (ductus deferans) geçmeli ve prostatın ve vesicula seminalisin (ersuyu keseciği) salgısıyla (ersuyuyla) karışmalıdır,
3) Meni (ersuyu ve sperm) penisteki üretradan atılıp, en iyisi serviks yakınına boşaltılmalıdır.

Erkekte üretkenlik nasıl değerlendirilir?
Basit bir meni tahliliyle - ama örneği almak mümkün olursa. Ne yazık ki, üretkenliklerinin normalin altında olabileceği kuşkusuyla pek az erkek bu muayene yöntemini kabul etmeye isteklidir. Birçok kısırlık araştırması egosu fazla duyarlı, inatçı bir erkek yüzünden yarıda kalmıştır. Eşiniz işbirliği yapmayı kabul ettiyse, savaş kısmen kazanılmış demektir. Bu sınavdan yüksek bir not alarak geçerse, artık 'Sizin' kısırlık sorununuzu doktorla tartışmaya daha istekli olacaktır.

Meni örneği nasıl alınır?
Genellikle dört ya da beş gün cinsel ilişkiden kaçındıktan sonra mastürbasyon ya da koitus interruptus (geriye çekilme) yoluyla alınır. Örneğin tümü temiz bir cam kavanoza (steril olması gerekmez) boşaltılıp, ağız sıkıca kapatılarak birkaç saat içinde laboratuara verilirse, en iyi sonuç alınacaktır.

Meni örneklerinde üretkenliğin ölçüsü nedir?
Son araştırmalara göre, tek bir yumurtanın döllenmesi için santimetreküpte en az 20 milyon sperm olması gerekir. Bir atımlık meni ortalama 3-4 santimetreküp olduğundan, erkeğin tek bir birleşmede eşini dölleyebilmesi için en az 60-80 milyon sperm çıkarması gerekir. Toplam sperm, sayısı yanında erkeğin üretkenliğini etkileyen en önemli etken sperm hareketliliğidir. Döllenmenin olabilmesi için, ayrıca tüm spermlerin en az yüzde 60'ı hareketli ve normal yapıda olmalıdır.

Eşiniz meni testinden kalırsa ne olur?
Kendisine bir şans daha tanınmalıdır. Spermlerin niteliği ve niceliği, duygusal etkenlerden, fiziksel gerilimlerden, ateşli hastalıklardan, ayrıca çok sık cinsel birleşmeden, hatta uzun süre cinsel birleşme yapmamaktan olumsuz yönde etkilenebilir. Henüz umudunuzu yitirmeyin. Eşinizin ikinci ya da üçüncü performansı herkesi şaşırtabilir.

Ya erkek yine kalırsa?
Kısırlık konusunda uzman bir doktor ona yardım edebilir. Eşiniz hormonal ve kalıtsal açıdan normal olsa bile, başka etkenler kolayca sperm sayısının düşük çıkmasına neden olabilir. Çocuklukta geçirilmiş ve orşite (testis iltihabına) çevirmiş bir kabakulak hiç sperm üretilmemesinin (azoospermia) sık rastlanan bir nedenidir. Yine, geçirilmiş her enfeksiyon (örneğin gonore), torbaların hasara uğraması ya da teslislerin kan dolaşımının tıkanması da sperm sayısının azalmasında rol oynayabilir.
Üretkenliğin normalin altında olması daha beklenmedik bir nedene de bağlı olabilir.

Eşiniz çok sıcak bir yerde mi çalışıyor?
O paha biçilmez testislerin neden öyle biçimsiz bir yerde asılı durduklarını hiç düşündünüz mü? Bunun ısı derecesiyle ilgili bir nedeni vardır. Çalışabilmeleri için testislerin serin ortamında torbalarda asılı durması gerekir, inmemiş (karın boşluğunun sıcak ortamda kalan) bir testis sperm üretemez. Fazla vücut ısısı, sonunda sperm üreten özel hücreleri tahrip eder. Aynı şekilde, genital bölgeleri ısıya maruz kalan erkeklerin, örneğin uzun saatlerini motorun ısıttığı direksiyon kabininde geçiren kamyon şoförlerinin ya da ateşçilerin sperm sayıları düşük çıkmaktadır.Daha az dramatik bir örnek de, sıcak banyo düşkünlüğü nedeniyle sperm sayısı düşük çıkan erkeklerdir. Sizi gebe bırakmayı gerçekten istiyorsa, hızla alınan bir duşu yeğlemek gerekir. Sınırdaki kısırlık vakalarında erkeklerin külotları da zararlı olabilir.

Eşinizin iç çamaşırlarını değiştirmesi mi gerekiyor?
Pek akla uygun görülmese de, üretkenliği normalin altında olan çok sayıda erkek, yalnızca iç çamaşırlarını değiştirerek eşini gebe bırakabilmiştir. Sıkı külotlar, suspansuarlar ve dar pantolonlar torbaları bedene yaklaştırarak testis ısısını arttırabilirler. Birçok erkek yalnızca bol boksör şortu giyerek baba olabilmiştir.

Düşük bir sperm sayısı için başka yapılabilecek şey var mıdır?
Vitaminler ve hormon tedavisi de dahil hiçbir özel tedavi genel olarak yararlı olamamaktadır. Bununla birlikte, sperm sayısı fiziksel ve duygusal etkenlerden olumsuz yönde etkilene-bildiğinden, dengeli beslenme, düzenli egzersiz, yeterli dinlenme ve alkol ve tütünü azaltma gibi genel sağlık önlemleri, ayrıca gereksiz gerilimlerden kaçınmak yararlı olabilir. Bu önlemler yanında, sperm sayısı düşük olan erkekler zaman zaman atımı bölme tekniğiyle eşlerini gebe bırakabilmektedirler.

Atımı bölme tekniği nedir?
Bu teknikte, meni atımı başlar başlamaz ilk atımın ardından penis vajinadan çekilir. Atımın geri kalan kısmı dışarıya, vajinadan uzak bir yere bırakılır. Araştırmalar meninin ilk kısmında daha yoğun, daha hareketli ve daha canlı spermler bulunduğunu göstermiştir. Geri kalan kısımdaki spermler ise, daha yavaş, nispeten daha az hareketlidir ve bunların hayat süreleri daha kısadır. Böylece vajina ya meninin 'daha iyi' olan ilk yarısını bırakarak, döllenme şansı arttırabilmektedir. İstenen sonuca bu yöntemle de ulaşılamazsa, eşiniz belki de spermini dondurmayı düşünmelidir.

Sperm dondurmanın yararı nedir?
Bir atımda döllenmeye yetecek kadar sperm yoksa, birkaç atımın biriktirilmesi sorunu çözebilir. Sperm bankaları sayıca artıp, yaygınlaştıkça sperm sayısı düşük eşlerin meni örnekleri dondurulup, saklanarak, sonradan eşlerini yapay yoldan döllemede kullanılabilir. Ovulasyon evresinde üç dört kere uygulanan yapay döllenme tekniğiyle, kadınların yarısı iki ile dört ayda gebe kalabilir. Kocanın hiç spermi olmadığı seyrek vakalarda çift, bir vericinin spermiyle yapay döllenme çözümünü seçebilir. Bu durumda gebe kalmada başarı oranı yüzde 60-80'e çıkabilir.

Eşiniz üretkense, sizin sorununuz nedir?
Genç ve sağlıklı kadınların çoğu şu nedenlerden biri yüzünden gebe kalamamaktadır: Ya serviksleri onlara karşı çalışmaktadır, ya tüpleri tıkalıdır ya da yalnızca düzenli olarak yumurta salıvermiyorlardır.

Serviksiniz sizin dostunuz mu?
Sperm servikal kanaldan geçip, zamanında tüplere ulaşarak yumurtayla buluşmadıkça asla gebe kalamazsınız. Dost bir serviks hem kronik bir enfeksiyonu olmayan sağlıklı bir serviks demektir, hem de tıkalı olmayan ve bezleri uygun anda gereken tipte salgıyı üreten bir servikal kanal demektir.

Servikal salgı niye bu denli önemlidir?
Servikal salgı belli bir kalitede olmazsa, spermlerin çoğu servikal kanalı geçemeden takılıp, öleceklerdir.
Normal koşullarda adet siklusu boyunca servikal salgının hem miktarı, hem de niteliği değişir. Adetten hemen sonra normalde servikal kanal koyu, yapışkan bir salgı tıkacı vardır -spermlerin servikal kanala tırmanmalarını önleyen bir tuzak. Ostrojen düzeyi yükselip, ovulasyon yaklaştıkça mucizevi olaylar olur. Servikal kanalın ağzı hafif açılır ve salgı bollaşır, sulanır ve ipliksileşir. Siklusun ovulasyon evresinde, yani doğurgan evresinde saydam bir akıntının giderek arttığını fark edebilirsiniz. Yeterli sayıda sperm servikal salgıyı yalnızca siklusun ortasındaki bu birkaç günde başarıyla aşabilir. Ovulasyonun ardından servikal kanal ağzı daralır ve salgı ovulasyon öncesindeki koyu, sperm geçişini önleyen haline döner.

Doktor salgının spermlerin geçişine elverişli olup olmadığını nasıl anlar?
Beklenen ovulasyon anından hemen önce yapılan cinsel birleşmeden sonra iki ile onbeş saat içinde servikal salgıyı inceleyerek. Bu postkoital test (Sims-Huhner testi) basittir ve ağrı vermez. Bu testte yalnızca servikal kanaldan biraz salgı çekilip, mikroskopta incelenir. Serviksiniz size dostsa, mikroskopta belli sayıda canlı spermin hâlâ salgı içinde hareket ettiği görülür. Tersine salgı sperm geçişine elverişli değilse, vajinal üst kesiminde hareketli spermler bulunduğu halde, salgıda ya hiç sperm olmayacaktır ya da yalnızca ölü spermler görülecektir.

Sekviks salgısı inatla hiçbir spermin geçişine izin vermeyen kadınlarda ovulasyon öncesinde çok az dozda östrojen verilmesi normal serviks salgısını arttırabilir. Sorun belirgin bir servikal enfeksiyon ya da akıntıdan kaynaklanıyorsa, enfeksiyonun tedavi edilip giderilmesi sorunu çözebilir.

Gebe kalmayı tüpler mi önlüyor?
Normalde yumurta fallop borularında (tüplerde) döllenmediği için, tüplerdeki her tıkanıklık kısırlığa neden olabilir. Gebe kalabilmek için hiç olmazsa tüplerden biri açık kalmalı ve normal olarak çalışmalıdır. Tüplerin tıkanmasının birçok nedeni olabilir. Sık rastlanan nedenlerden biri fallop borularının gonore enfeksiyonudur. Ama leğen bölgesine ait başka enfeksiyonlar ve doğuştan tüp anomalileri de tıkanıklıkta rol oynayabilir. Dünyanın bazı bölgelerinde, özellikle İskoçya ve İsrail'de kısırlık vakalarının yüzde 5-10'unu fallop borusu tüberkülozu oluşturmaktadır.

Leğen bölgesine ilişkin geçmişteki sorunlardan ya da ameliyatlardan, örneğin patlamış bir apandisitten kaynaklanan yara dokusu ya da eski yapışıklıklar tüpü sıkıştırsa, tümüyle normal bir tüp de tıkanabilir.

Tüpler nasıl kontrol edilir?
Çeşitli şekillerde. En sık olarak da ya rahim ve tüplerin özel tipte bir röntgeniyle (histerosalpingografi) ya da gaz püskürtme (karbon dioksit insuflasyonu ya da pertübasyon) yöntemiyle kontrol edilir.

Gaz püskürtme yöntemi nedir?
Genellikle hastaneye yatmadan uygulanan basit bir işlemdir. Gaz (karbon dioksit) vererek tüplerin açık olup olmadığının araştırılmasıdır. Servikal kanal ağzına yerleştirilen küçük bir lastik uçlu adaptörle yavaşça rahim boşluğuna saf karbon dioksit verilir. Tüplerden biri açıksa, biraz sonra gaz tüpten geçip, karın boşluğuna kaçacaktır. Her iki tüp de tıkalıysa, gaz kaçışı olamayacaktır.

Doktor gazın kaçmadığını nasıl anlar?
Çoğu zaman özel ölçü aletinde basıncın iniş çıkışından anlar. Bir an için tüplerin, içine hava üflediğiniz gazoz kamışı olduğunu varsayın. Kamış tıkalı değilse, hava kolayca ilerleyecektir. Kamış bükülmüş ya da tıkalı ise, ne kadar üflerseniz üfleyin, hava geçmeyecektir. Gaz püskürtme yöntemi de aşağı yukarı bunu temel alır.
Testten sonra hafif ve geçici bir omuz ağrısı duyduğunuz takdirde, tüplerden hiç olmazsa biri açık demektir.

Neden omuz ağrısı duyulur?
İncelemenin ardından ayağa kalkınca ya da oturunca, karın boşluğuna kaçmış olan az miktardaki karbon dioksit kendiliğinden yukarı çıkıp diyafragmaya (karın boşluğunu göğüsten ayıran kasa) dayanacaktır. Gazın diyafragmayı tahriş etmesi, refleks olarak omuz ağrısına neden olacaktır. Yine yatarsanız, gaz diyafragmadan uzaklaşacak ve ağrı geçecektir. Ama merak etmeyin. O küçük miktardaki zararsız karbon dioksit gazını doğa hemen emecek, kısa süre sonra tamamen rahatlayacaksınız.
Omuz ağrısı duymazsanız, ya bir başka gün doktor testi tekrarlar ya da tüplerin röntgenini çeker. Bazen tüp duvarındaki basit bir kas spazmı gaz kaçışını önleyebilir, sonucun menfi çıkması tüplerin tıkalı olduğunun mutlak kanıtı değildir.

Tüplerin röntgeni nasıl çekilir?
Histerosalpingografi, servikal kanaldan küçük miktarda radyo-opakt (ışın geçirmez) boya (kontrast madde) zerk edilirken röntgen çekilmelidir. Bu yöntemin yararı, rahim boşluğunun ve tüp geçitlerinin konturlarını (hatlarını) bütünüyle ortaya çıkarmasıdır. Tüplerden biri tıkalı ise, tıkanma noktası doğru olarak saptanabilir. Her iki tüp de açıksa, boya tüplerin uçlarından karın boşluğuna saçılacaktır. Test sırasında geçici ve hafif bir rahim sancısı duyabilirsiniz, ama bu kez omuz ağrısı duyulmaz. Karbon dioksitten daha ağır olan boya, leğen bölgesine çöker ve hızla emilir.

Tüpleriniz tıkalıysa, yapılacak şey var mıdır?
Kısırlık sorunlarının yüzde 15-35'i (oranlar başvurulan istatistiklere göre değişmektedir) tüp tıkanıklığına bağlı olduğundan, tüplerin ameliyatla açılabilmesi büyük önem kazanmıştır. Tüboplasti ya da hasar görmüş fallop borularının plastik onarım ameliyatları, cerrahinin çok incelikli, hassas ve güç bir alanıdır. Tüp geçitlerinin bir kıl inceliğinde olduğu düşünüldüğünde, uzman ve tecrübeli jinekologların elinde bile sonuçların mükemmel olmaktan uzak olduğunu anlayabilirsiniz.
Tüplerin açılması da sürekli bir başarıyı garantilemez. Ameliyatla başarılı biçimde açılmış bir fallop borusu, yara dokusunun oluşumu nedeniyle yeniden kapanabilir, hatta bazen bir tuba dış gebeliğine neden olabilir. Ancak tüplerin açık olması sağlıklı ve fonksiyonel olduklarının kanıtı değildir. 2. kısımdan hatırlayabileceğiniz gibi, fallop boruları yalnızca bir geçit değildir. Boruların çeperlerindeki özel hücreler rahime doğru ilerlerken yumurtanın tüpte geçirdiği üç-dürt gün boyunca döllenmiş yumurtayı beslemelidir.
Bütün bu nedenlerle, fallop borularının plastik ameliyatlarında döllenme ve gebelik açısından başarı her zaman garantilenemez.

Tüp ameliyatından sonra gebe kalma şansınız ne kadardır?
Fallop borusu ameliyatı geçirmiş kadınlarda gebe kalma oranı yüzde 7 ile 40 arasında değişmektedir. Esas olarak bu, borunun nerede tıkalı olduğuna, bütününün ne kadar zarar gördüğüne ve olayın ne ölçüde ciddi olduğuna bağlıdır. Bu gibi etkenlerin, başarı şansının değerlendirilmesinde hayati önemde olduğunu belirtmeye gerek yok.
Tahmin edileceği gibi, yaygın bir hastalık sonucunda ciddi biçimde hasar görmüş tüplerde ameliyatın başarısızlıkla sonuçlanması olasılığı büyüktür. Hasar çok küçükse, sonucun daha iyi olması beklenir. Ameliyat tüp cerrahisinde uzmanlaşmış bir jinekolog tarafından yapılırsa, başarı şansınız daha da artacaktır. Tüboplasti sıradan bir ameliyat değildir.

Ya ovulasyon gerçekleşmiyorsa?
Hipofiz bezi mükemmel çalışmıyorsa, genç ve saygıdeğer bir yumurtalık tek bir yumurta bile salıvermeyecektir. Doğurganlık çağındaki kadınlarda hipofiz bezinin yumurtalıkları yeterince uyaramaması ya da zamansız uyarması nedeniyle ovulasyon olmaması, kısırlık vakalarının yüzde 10-25'ini oluşturmaktadır.
Yumurtanın olgunlaşıp, salıverilmesi, mutlak uyum içinde çalışan iki hipofiz hormonuna bağlıdır: FSH ve LH. Hormonlardan birinin gereksiz zamanda gereğinden az ya da çok üretilmesi, hiç yumurta üretilememesi anlamına gelir.

Yakın zamana kadar, bu sorun nedeniyle yumurta üretmeyen kadınların hiç şansı yoktu. Tek çözüm evlat edinmeydi. Hipofizi düzgün çalıştıracak ya da yumurtalıkları bir yumurta vermeye razı edecek sihirli bir iksir yoktu. Oysa günümüzde, bu tedaviyle uğraşan az sayıda klinik ve uzmanın ilgisini sağlayacak kadar inatçı ve şanslıysalar, bu kadınların yüzde 80'inde yeni geliştirilen doğurganlık ilaçlarıyla ovulasyon başlatılabilmektedir.

Doğurganlık ilaçları için aday mısınız?
Aday olabilmeniz için kısırlığa neden olan tüm öteki olasılıkların elenmesi gerekir. Bu da her şeyinizin iyi çalıştığı anlamına gelir: Serviks, tüpler ve üretken bir eş. Temel kan ve idrar tahlilleri yanında, hipofiz bezinin ve öteki içsalgı bezlerinin iyi çalışıp çalışmadığını belirlemek için tam bir hormonal değerlendirme de gereklidir. Gebe kakmamanın tek nedeninin, hipofizin hormonal bozukluğu nedeniyle yumurta üretilememesi olduğu saptanırsa, çözüm doğurganlık ilacından ibaret olabilir.

Doğurganlık ilaçları ovulasyonu nasıl başlatırlar?
Esas olarak iki tip doğurganlık ilacı vardır: Daha iyi çalışması için hipofiz bezini uyararak ovulasyonu başlatanlar ve gerekli hipofiz hormonlarını sağlayarak ovulasyonu başlatanlar. Hipofizin hormonal değerlendirilmesi, sizin için doğurganlık ilacı gerekliyse, hangi tipin kullanılması gerektiğini belirleyecektir. Hipofiziniz esas olarak normalse, yalnızca FSH ve LH arasındaki tam hormonal uyumda hafif bir dengesizlik varsa, daha iyi çalışması için hipofizi biraz dürtmek yeter. Daha seyrek olarak ovulasyon olmayışının nedeni FSH ve LH üretiminin yetersizliğidir. Bu durumda hipofizi dürtmek işe yaramayacaktır. Ünlü ingiliz atasözünde denildiği gibi "turptan kan çıkarılamaz." Bu koşullarda FSH ve LH'ı dışardan verme dışında bir çözüm yoktur.

Doğurganlık ilaçları nelerdir?
Günümüzde yalnızca üç ilaç vardır: Clomiphene (Clomid); insan menopoz gonadotropini (HMG: Human Menopausal Go-nadotrophin, Pergonal ya da Humegon ticari adlarıyla bilinir) ve insan koriyon gonadotropini (HCG: Human Chorionic Gonadotropin).

Clomiphene nedir?
Clomiphene, hipofiz bezini uyararak daha rahat FSH üretmesini sağlayan sentetik bir ilaçtır. Hipofiz beziniz ve yumurtalıklarınız iyi çalışıyor ve sorununuz hormonal dengesizlikten ibaretse, tercih edilecek ilaç clomiphene (Clomid) olabilir.
Altı yıl sürdürülen yoğun klinik araştırmalar sırasında, çeşitli adet ve hormon bozuklukları nedeniyle yumurta üretmeyen dört bin kadına clomiphene verildi ve bu kadınların yüzde sekseninde ovulasyon gerçekleşti.

Clomiphene nasıl alınır?
Genellikle bir adet siklusunda beş gün ağızdan alınır. Bununla birlikte, hiçbir kadının tepkisi birbirine benzemeyeceğinden, doz ve tedavi süresi değişecektir.
Ovulasyon olursa, genellikle son tabletin alınmasından beş ile dokuz gün sonra gerçekleşecektir. En iyi sonuç alabilmek için eşiniz yakınınızda olmalı. Bazı kadınlar ilk aydan yumurta üretmeye başlayacaktır. Bazı kadınlarda ise tedavinin birkaç ay yinelenmesi gerekecektir. Ama bazılarında clomiphene işe yaramayacak, yumurta üretilmeyecektir.
Gebelik gerçekleşirse, doğumdan sonra normal ovulasyon başlayabilir, ama başlamayabilir de. Bu nedenle, bazı durumlarda yine gebe kalınmak isteniyorsa clomiphene tedavisinin tekrarlanması gerekir.

Clomiphene'in yan etkileri nelerdir?
Hipofizin FSH faaliyeti arttığı için bazen sıcak basmaları görülür. Kadınların küçük bir kısmında hipofizin aşırı uyarması sonucu yumurtalık kisti oluşabilir. Ancak, clomiphene'in yol açtığı yumurtalık kistleri genellikle küçüktür ve tedavinin bırakılmasından bir ile dört hafta sonra hemen kaybolur.
Gerektiği gibi kullanılırsa, clomiphene zararsız bir ilaçtır, ama çoğul gebelik olasılığı biraz artabilir. Kendiliğinden döllenmelerde her seksen gebelikte bir ikiz gebelik görüldüğü halde, clomiphene'le ikiz gebelik oranı onaltıda bire çıkmaktadır.

Ya öteki doğurganlık ilaçları?
HCG ile FIMG birlikte kullanıldığında hipofiz hormonları FSH ve LH'ın yerine geçerler. HMG (insan menopoz gonadotropini ya da pergonal) esas olarak menopoza girmiş kadınların idrarından üretilen bir hormonal FSH özüdür. HCG (insan ko-riyon gonadotropini) ise, gebe kadınların idrarından üretilen LH benzeri bir maddenin hormonal özüdür.

Bu iki ilacın birlikte kullanımı yalnızca gebe kalmak istediği halde, hipofiz bezi yeterli FSH ve LH üretemediği için ovulasyonun olmadığı az sayıda kadında kullanılır.
Bu ilaçlarla tedavi edilen kadınların yüzde 90'ında ovulasyon gerçekleşmiş, yüzde 65'i ise gebe kalabilmiştir. Bu sayılar çok etkileyici gibi görünmektedir, ama gebe kalan kadınların yalnızca yüzde 30'u canlı ve sağlıklı bebekler doğurabilmektedir. Ne yazık ki, geri kalan kadınlarda ya kendiliğinden düşük olmakta ya da bu kadınlar hayatta kalamayacak kadar az gelişmiş bebekler doğurmaktadırlar. Ayrıca, bu iki hormon özünün etkileri önceden bilinemediğinden, (özellikle HMG) bu ilaçlar yalnızca hormon dengesini yakından izleyebilecek ve hastayı tedavi süresince sürekli gözetim altında tutabilecek olanakları olan hastanelerde kullanılabilmektedir. Bu ilacı kullanmak demek, sık sık jinekolojik muayene olmak ve tedavi süresince gelişmelerin değerlendirilmesi için idrar ve kanda birçok karmaşık hormon araştırmasının yapılması demektir. Bu ilaçlarla ovulasyonu sağlamak için yalnızca bir aylık tedavinin onbinlerce lira tutabileceğini belirtmeye gerek yok. Gerekli hormon araştırmaları yanında, bu iki ilaç sentetik olarak yapılamayan insan hormonu özleri olduğundan tedavi çok masraflıdır.

Böylesine yakından izleme neden gereklidir?
Yakından izlenen ve HMG ve HCG dozları dikkatlice düzenlenen vakalarda bile, yumurtalıkları aşırı uyarma olasılığı oldukça büyüktür. Bunun sonucu, neredeyse bir gecede büyük yumurtalık kistleri oluşabilir. İlacın kesilmesi genellikle kistlerin gerilemesine neden olacaktır, ama clomiphene'in neden olduğu kistlerle karşılaştırıldığında, HMG ve HCG ile yumurtalık büyümesine daha sık rastlanır ve bunlar daha ciddidir.

HMG ve HCG tedavisinde çoğul gebelik olur mu?
Ne yazık ki, bu olasılık çok fazladır. Yumurtalıkların aşırı uyarılması, aynı anda birkaç yumurtanın salıverildiği süper ovulasyona bile neden olabilir. Son yıllarda çok reklamı yapılan ünlü çoğul doğumların çoğu HMG ve HCG bebekleridir. Bu ilaçlarla başarıyla tedavi edilen kadınların yaklaşık yüzde 30'unda çoğul gebelik görülecektir. İkizler, üçüzler vb. Kuşkusuz sürdürülen araştırmalarla, yumurtalıkların aşırı uyarılması sorununu kontrol altına alacak etkili yollar bulunacaktır.

Doğurganlık ilaçları dışında ovulasyonu uyarmanın başka yolu var mıdır?
Polikistik ovaryum sendromu olan bazı kadınlarda kama biçimi rezeksiyonla, bir başka deyişle büyüyen yumurtalıkların her birinden cerrahi müdahaleyle birer parça alınmasıyla, temeldeki hormonal bozukluk düzeltilebilmektedir. Yumurtalıklarda kama biçimi kesikle nasıl sonuç alınabildiği hâlâ tartışma konusudur. Son zamanlarda, gebe kalmak isteyen kadınlarda clomiphene tedavisi hızla bu cerrahi yaklaşımın yerini almaktadır. Yine de, polikistik yumurtalıkları olan bazı kadınlarda normal adetlerin ve düzenli ovulasyönun başlayabilmesi için ameliyat yine de en iyi çözüm olabilir.

Kısırlığın başka nedenleri var mıdır?
Endometrios, yumurtanın yumurtalıktan fallop borusunu geçmesini önleyerek birçok kısırlık vakasından dolaylı olarak sorumludur. Ya tümüyle normal gözüken ama çocukları olmayan çiftler? 1964'ten beri elde edilen çok sayıda kanıt, normal ve sağlıklı çiftlerde görülen ve geçmişte açıklanamayan, nedeni belirsiz birçok kısırlık olayının immünolojik bir temeli olduğunu göstermektedir. Basitçe söylersek, eşinizin spermine karşı bağışıklığınız olduğunda, spermleri tahrip eden antikorlar üretiyor olabilirsiniz.

Eşinizin spermine karşı bağışıklığınız mı var?
Pek akla yakın gözükmese de, sizinle eşiniz arasında hücre düzeyinde uyuşmazlık olabilir. Tıpkı, örneğin, çiçek aşısının bu hastalığa karşı antikor yapımını uyarması gibi, spermler de bir yabancı protein (antijen) etkisi göstererek, bazı kadınlarda sperm antikorlarının oluşmasına yol açabilir. Birleşmeden sonra kadının genital yollarında kalan spermler özel çöpçü hücrelerce yutulduğundan, emilmiş bu sperm proteini parçacıklarının daha sonra antikor oluşumunu uyarması mümkündür. Bu koşullarda, birbirini izleyen birleşmelerde vajinada sperm biriktikçe, kadın bu yabancı sperm proteinine karşı artan miktarda dolaşan ve sabit (dokuya bağlı) antikor üretecektir. Dolayısıyla, kanda ve çeşitli dokularda (vajina, serviks, rahim) bulunan bu antikorlar, zamanla yeni gelen spermleri yumurtaya ulaşmalarından çok önce hızla etkisizleştirebilir.
Daha da kötüsü, farklı tipte sperm antijenleri, dolayısıyla da farklı tipte sperm antikorları olabilir. Bu durumda, değişik eşlerle cinsel birleşme yapan bir kadında daha çeşitli ve daha çok sayıda sperm antikoru olacaktır.

Bu da, birden fazla kişiyle cinsel birleşme yapmanın kısırlığın gizli bir nedeni olabileceği anlamına mı gelir?
Mutlaka bu anlama gelmez. Bazı kadınlar, ne kadar çok kişiyle cinsel ilişki kurarlarsa kursunlar ve ne kadar sık birleşme yaparlarsa yapsınlar, hiçbir zaman sperm antikorları geliştirmezler. Öte yandan, seksle pek az ilgisi olan bir kadın, kendisinde fazla miktarda sperm antikoru bulunduğu için gebe kalmakta güçlük çekebilir. Bu antikorların bazı kadınlarda gelişip bazı kadınlarda gelişmemesinin nedeni henüz kesin olarak bilinmemektedir. Doğurganlığın bağışıklığa ilişkin yönü çok yeni bir alan olduğundan, henüz çalışmaların çoğu sınırlı ve deneysel niteliktedir. Kaldı ki, sperm antikoru testlerini yaptırmak kolay olmadığı gibi, bu testler mükemmel olmaktan da uzaktır.

Kısırlığınızın temelinde bağışıklık sorunu olduğunu nasıl anlayabilirsiniz?
Bu soruyu yanıtlamak da güç. Ancak, bu bağışıklık testini yaptırabilir de, sizde yüksek düzeyde sperm antikorları olduğunu anlarsanız, durumunuz sandığınızdan daha umutlu olabilir. Eşinizin spermine karşı antikor üretiyor olsanız bile, gebe kalmanızın hâlâ bir yolu olabilir.

Sperm antikoru üretiyorsanız nasıl gebe kalabilirsiniz?
Geçici olarak spermlerden uzak durarak. Birbirini izleyen birleşmeler sonucunda bedeninizdeki sperm antikoru düzeyi çok yükseliyorsa, bir süre spermlerden uzak durunca antikor düzeyinin düşmesi gerekir. Kısaca bunu başarmanın iki yolu vardır: En az dokuz ya da on iki ay ya seksten uzak durursunuz ya da eşiniz kondom (kılıf, prezervatif) kullanır.

Sperm-antikor sorunu nedeniyle çocuğu olmayan ve bu durum saptanınca kondom yöntemini seçen kadınlardan yüzde 100'ünde bir yıllık korunmalı koitusdan sonra sperm antikor düzeyi belirgin ölçüde düşmüştür. Daha da iyisi, bu kadınların yüzde 60'ı eşleri daha sonra kondom kullanmayı bırakınca, gebe kalmışlardır. Kısırlığınızın hiçbir nedeni saptanamazsa, bu korunmalı koitus yöntemi denenmeye değer.

Ya bu yöntem de işe yaramazsa?
Tıp bilimi kısırlıklarının nedeni anlaşılamayan çiftlerin sorunlarına pekâlâ yakında çözüm yolu bulabilir. Bilim üreme alanında öylesine hızlı ilerlemektedir ki, şimdi kısırlık sorunu olan bir çift, birkaç yıl sonra doğum kontrolü sorunuyla karşı karşıya kalabilecektir.